De organisatie en werking van de beurs van Brussel

Jacqueline Janssen

De effectenhandel op de Beurs van Brussel verloopt sinds 1996 volledig elektronisch met het New Trading System (NTS). Enkel de Openbare Veilingen - de markt voor niet-genoteerde effecten - verlopen nog steeds op de traditionele wijze, waardoor fysieke aanwezigheid op de vloer vereist is. De koersen zijn uitgebreid gepubliceerd in de verschillende media (kranten, teletekst, ...), maar wat stellen al deze cijfers precies voor en hoe komt men daaraan?

  1. De organisatie van primaire markt van de beurs van Brussel
  2. De genoteerde bedrijven brengen effecten op de markt waarin het publiek kan beleggen : aandelen, obligaties, warrants, ...

    De effecten die verhandeld worden op de Eerste Markt worden op basis van hun liquiditeit ingedeeld in 2 markten (Contantmarkt en Termijnmarkt) met elk 2 segmenten zoals hieronder aangegeven.

    Met liquiditeit wordt de verhandelbaarheid bedoeld. Het is evident dat een effect waarvan er slechts een beperkt aantal opgenomen is op de beursmarkt, minder vlot wordt verhandeld. Er zullen er minder worden verhandeld en bijgevolg zullen er ook minder vaak koersen tot stand komen.

    De Termijnmarkt is de markt voor de "grote" bedrijven terwijl de Contantmarkt de markt voor de "kleine en middelgrote" bedrijven is.

    In deze structuur zijn dubbele noteringen, d.w.z. gelijktijdig op de Contant- en Termijnmarkt, onmogelijk.

    De namen van deze markten - "Contant" en "Termijn" - verwijzen naar de afwikkeling van de uitgevoerde orders. De afwikkeling is het betalen door de koper en het leveren door de verkoper nadat het aan- of verkooporder werd uitgevoerd op de markt.

    Wie koopt of verkoopt op de Contantmarkt moet er rekening mee houden dat de rekening wordt vereffend drie werkdagen na de dag van uitvoering. Niet echt "contant" dus maar wel vrij snel na de uitvoering van het order.

    Op de Termijnmarkt gebeurt betalen en leveren pas op de vierde dag na de Termijn. Deze "Termijn" is in de Beurs van Brussel een periode van ongeveer 14 dagen. In het beursjargon wordt zij "de quinzaine" genoemd. Dit betekent concreet dat alle orders die werden uitgevoerd tijdens eenzelfde quinzaine, vereffend worden op de vierde dag na de quinzaine. Wie koopt op de eerste dag van de quinzaine, wordt beschouwd als de eigenaar vanaf de eerste dag. De betaling echter gebeurt pas ruim 14 dagen later. Wie daarentegen koopt op de laatste dag van de quinzaine, wordt pas eigenaar vanaf deze dag en betaalt reeds vier dagen later. Wie orders plaatst op de Termijnmarkt, heeft er bijgevolg baat bij te weten hoe ver de lopende quinzaine is gevorderd.

  3. Het verloop van de markt
  4. Op elk marktsegment verloopt de handel in vier onderscheiden stappen:

    1. De vooropening
    2. Tijdens deze periode kunnen de volgende handelingen worden uitgevoerd: de invoering van nieuwe orders, de wijziging en annulatie van bestaande orders.

      Elke financiële bemiddelaar die lid is van de Effectenbeurs van Brussel mag deze handelingen uitvoeren. Hij doet dat slechts wanneer hij daartoe een order heeft ontvangen. De specialist in een genoteerd effect is daarentegen verplicht een aan- en verkooporder in te brengen.

      De rol van de specialist is de liquiditeit van de markt te bevorderen. Hij is bijgevolg alleen actief op de Contantmarkt, aangezien de minder liquide effecten op dit marktsegment genoteerd worden. Elk lid van de Beurs van Brussel kan zich kandidaat specialist stellen voor één of meerdere effecten.

      De kredietinstelling of beursvennootschap die specialist is in één of meer effecten verbindt zich ertoe om tijdens elke vooropeningsperiode van elke nieuwe koersberekening een aan-en verkooporder in te brengen. De minimumbedragen voor deze aan- en verkooporders werden eveneens vastgelegd. Voor een effect dat verhandeld wordt op de enkele fixing moeten de orders elk een waarde hebben van 100 000 BEF. Voor een effect genoteerd op de dubbele fixing moet dit bedrag worden opgetrokken tot 250 000 BEF.

      Voor de Termijnmarkt neemt de vooropening ongeveer 1 uur in beslag.

    3. De interventie
    4. Tijdens deze interventieperiode mogen enkel de reeds bestaande orders worden gewijzigd. De interventieperiode duurt 30 minuten op het enkele fixingsegment van de Contantmarkt en 15 minuten op het dubbele fixingsegment van de Contantmarkt. Op de Termijnmarkt duurt de interventieperiode 2 minuten, zowel op het semi-doorlopende als op het doorlopende segment.

      Op de Contantmarkt maakt men een onderscheid tussen effecten met en effecten zonder specialist. Indien er voor een op de Contantmarkt genoteerd effect een specialist is, dan mag alleen die specialist wijzigingen aanbrengen in de orders die hij zelf heeft ingevoerd tijdens de vooropeningsperiode. Dit mag enkel indien hij zijn orders "verbetert", zoals bv. het invoeren van een betere prijs en/of een hoger volume. Betreft het echter een effect waarvoor geen specialist is aangeduid, dan mag elke financiële bemiddelaar de orders wijzigen die hij tijdens de vooropeningsperiode heeft ingevoerd. Maar ook voor hem gelden de vermelde voorwaarden : betere prijs en/of hoger volume.

    5. De prijsvorming
    6. De "notering" of "fixing" is de prijs waartegen het hoogste aantal effecten kan worden verhandeld en waarbij het resterende aantal effecten zonder tegenpartij het kleinst is. Deze notering wordt automatisch berekend op basis van de totale vraag en aanbod in de markt van het betrokken effect.

      De openingskoers - de eerste notering van de dag - is luttele seconden na de opening bekend, tenzij er helemaal geen koers genoteerd kan worden bv. de markt compleet uit evenwicht is. Dat is het geval wanneer zich een prijsschommeling voordoet van 5% of meer tegenover de vorige koers. Een dergelijke schommeling maakt dat niemand kan verhandelen.

      De slotkoers is gewoon de laatste notering van de dag: de tweede notering op het dubbele fixingsegment van de Contantmarkt, de tweede vaste fixing op het semi-doorlopende segment van de Termijnmarkt, de allerlaatste notering net voor afsluiten van de markt op het doorlopende segment van de Termijnmarkt. Op het enkele fixingsegment van de Contantmarkt is slechts één enkele notering: die ene notering is tegelijkertijd de openings- en de slotkoers.

    7. De verhandeling
    8. Meteen na de bekendmaking van de openingskoers en van het tegen deze prijs uitgevoerde volume volgt een verhandelingsperiode. Tijdens deze periode mag elke financiële bemiddelaar die lid is van de beurs nieuwe orders inbrengen.

      De verhandelingsperiode in het doorlopende segment van de Termijnmarkt duurt 6.5 uur. De opeenvolgende koersen die gedurende deze periode kunnen gevormd worden, hangen af van vraag en aanbod in de markt. De koersen op het doorlopende segment van de Termijnmarkt kunnen bijgevolg schommelen: stijgen en dalen.

      Tijdens de verhandelingsperiode van de Contantmarkt en tijdens deze van de twee voorziene noteringen op het semi-doorlopend segment van de Termijnmarkt, kunnen enkel nog limietorders worden ingebracht tegen dezelfde prijs als de berekende koers.

      M.a.w. na de bekendmaking van de "fixingprijs" op de Contantmarkt en op het semi-doorlopend segment van de Termijnmarkt, kan wel nog verhandeld worden maar enkel tegen diezelfde koers. De koersen die na de fixing worden gevormd kunnen dus niet verschillen van de fixingprijs.

      De redenen hiervoor liggen voor de hand. Op deze manier kan men alsnog een tegenpartij proberen te vinden voor wat aan vraag en aanbod in de markt overblijft meteen na de bekendmaking van de koers, waardoor dan ook een hoger aantal effecten kan worden verhandeld.

      Deze verhandelingsperiode duurt 60 minuten voor het enkele fixingsegment van de Contantmarkt, 45 minuten voor het dubbele fixingsegment van de Contantmarkt, 15 minuten op het semi-doorlopende fixingsegment van de Termijnmarkt en 6.5 uur op het doorlopende segment van de Termijnmarkt.

    De duur van deze fases is afhankelijk van het marktsegment.

  5. De werking van de Beurs van Brussel
  6. 3.1. Soorten orders

    De orders kunnen ingedeeld worden in 3 groepen, nl. orders met limiet, orders zonder limiet en speciale orders.

    1. Het limietorder
    2. Het order vermeldt een éénduidige prijs voor de uitvoering ervan: nl. de maximumprijs voor een aankoop en de minimumprijs voor een verkoop. Deze orders zijn zowel geldig op de Contantmarkt als op de Termijnmarkt. Ze kunnen tijdens de vooropening en tijdens de verhandelingsperiode worden ingebracht.

    3. Het order zonder limiet
    4. Het order tegen de openingskoers (wanneer het order wordt ingebracht voor de opening van de markt - tijdens de vooropeningsperiode). De uitoefenprijs is bijgevolg pas bekend op het moment van de fixing (dit is de koersbepaling op de Contantmarkt) of wanneer de openingskoers op de Termijnmarkt wordt bekendgemaakt.

      Het order aan marktprijs (wanneer het order wordt ingebracht tijdens de openingsuren van het doorlopend segment van de Termijnmarkt). Het order kan enkel gegeven worden tijdens de doorlopende noteringsperiode (van 10.00u tot 16.30u). De uitoefenprijs van het order wordt de "beste" limiet aan de overzijde van de markt op het moment van de invoer. Dit betekent dat bv. een kooporder aan de marktprijs om 10.16u uitgevoerd wordt aan de laagste verkooplimiet in de markt op dat moment. Een verkooporder aan marktprijs om 15.27u. wordt uitgevoerd tegen het hoogste bod in de markt op dat tijdstip aan de koperszijde.

      In de praktijk betekent dit dat, hoewel ongelimiteerd het order niet noodzakelijk integraal zal worden uitgevoerd. Enkel het beschikbare aantal effecten aan hetzij de openingskoers of de beste limiet in de markt, zal worden uitgevoerd. Het saldo wordt dan automatisch opgenomen in de markt als limietorder aan dezelfde prijs waaraan reeds een gedeelte is uitgevoerd.

    5. Speciale orders: het order "tot elke prijs"
    6. Het order "tot elke prijs" wordt ogenblikkelijk en integraal uitgevoerd. Desnoods wordt het order aan verschillende prijzen uitgevoerd, maar het totale aantal effecten moet worden verhandeld.

      Dit order is geldig op het doorlopend segment van de Termijnmarkt tijdens de openinguren : tussen 10.02u en 16.30u.

      Voorbeeld van een order "tot elke prijs"

      AANKOOP VERKOOP LAATSTE TRANSACTIES
      aantal effecten prijs prijs aantal effecten uur aantal effecten koers
      15
      40
      31
      20
      17
      6450
      6440
      6530
      6420
      6410
      6460
      6470
      6480
      6490
      6500
      20
      34
      48
      10
      30
      12.25u
      12.25u
      12.24u
      12.23u
      12.23u
      15
      10
      20
      10
      5
      6460
      6460
      6450
      6440
      6440

      Een belegger geeft opdracht om meteen en in één transactie 60 effecten aan te kopen ongeacht de prijs. Om 12.25 u komt zijn order "tot elke prijs" de markt in.

      Het order wordt onmiddellijk uitgevoerd als volgt:

      De belegger heeft net 60 effecten gekocht voor een totale waarde van 388 060 BEF.

      Dit betekent een gemiddelde prijs per effect van 6 467.7 BEF.

      Na uitvoering van dit order "tot elke prijs" ziet de markt er als volgt uit:

      AANKOOP VERKOOP LAATSTE TRANSACTIES
      aantal effecten prijs prijs aantal effecten uur aantal effecten koers
      15
      40
      31
      20
      17
      6450
      6440
      6530
      6420
      6410
      6480
      6590
      6500
      6510
      6520
      42
      10
      30
      13
      22
      12.26u
      12.26u
      12.26u
      12.25u
      12.25u
      6
      34
      20
      15
      10
      6480
      6470
      6460
      6460
      6460

      Wanneer een order "tot elke prijs niet integraal kan uitgevoerd worden omdat er niet voldoende effecten aanwezig zijn in de markt of omdat de uitvoering een grotere koersschommeling veroorzaakt dan toegestaan, wordt de markt "gereserveerd". Dit komt neer op een bevriezen van de markt : niemand koopt, niemand verkoopt. De refertekoers wordt aangepast met de voorgeschreven koersschommeling (in de meeste gevallen is dit 5%). De noteringscyclus herbegint met een vooropening, een interventie en een nieuwe koersvorming.

    3.2. De geldigheidsduur van de beursorders

    Een order zonder geldigheidsduur wordt 3 maanden behouden.

    Wie zelf een geldigheidsduur wil bepalen, heeft de keuze tussen:

    De maximale geldigheidsduur van een beursorder is dus één jaar.

    De F.O.K. geldigheidsduur is in tegenstelling tot de overige tijdsvermeldingen enkel van toepassing tijdens de verhandelingsperioden van de Contant- of Termijnmarkt. Het is echter wel een middel om een gedeeltelijke uitvoering van de orders te vermijden.

    Vanzelfsprekend behoudt de ordergever altijd het recht om het ingevoerde order te wijzigen of te annuleren zolang dit order niet is uitgevoerd. De ordergever kan zowel het aantal effecten, als de limiet en zelfs dit soort order wijzigen zolang deze niet is uitgevoerd. Maar een uitgevoerd order kan niet worden gewijzigd, noch geannuleerd.

    3.3. De noteringsschaal

    De koers of notering is onderworpen aan een noteringsschaal. Afhankelijk van de waarde van een effect zal de gevormde koers een veelvoud zijn van een afgesproken getal. In mensentaal betekent dit het volgende:

    Prijs per effect in EURO Veelvoud van
    van 0 tot 50
    van 50 tot 100
    van 100 tot 500
    van 500 tot 1000
    meer dan 1000
    0.01
    0.05
    0.10
    0.50
    1.00

    Een concreet voorbeeld zal meer duidelijkheid scheppen. Effect XYZ zit in de prijsklasse van 50 tot 100 euro per stuk. In dit effect kunnen bijgevolg enkel koersen worden gevormd die een veelvoud zijn van 0.05 euro zoals bv. 51.85, 51.90, 51.95, ... Het heeft dus geen enkele zin een limietorder te plaatsen in het effect XYZ aan 51.93 euro want dit is geen veelvoud van 0.05 en deze koers kan dus nooit genoteerd worden.

    3.4. De koersvorming

    1. Algemeen
    2. De Brusselse Eerste Markt is een ordergestuurde markt: de totale vraag en het totale aanbod bepalen de prijs. Alle aan- en alle verkooporders worden eerst verzameld in een centrale noteringscomputer. De orders worden genoteerd per prijslimiet en, per limiet, ook volgens chronologische volgorde.

      De prijs, die men koers noemt, is degene waartegen de verhandelingen worden afgewikkeld. Zoals de prijs van andere goederen, is de prijs van een effect dus afhankelijk van vraag en aanbod op een bepaald ogenblik. Vraag en aanbod worden op hun beurt beïnvloed door een ganse reeks factoren.

    3. De grondregels van de koersvorming

    3.5. Concreet voorbeeld

    Het effect XYZ, noteerde bij afsluiting van de jongste beurszitting 706 BEF. Het effect valt dus in de categorie tussen de 500 en 1 000 BEF en dient dus genoteerd te worden per schijf van 2 BEF. De situatie ziet er als volgt uit:

    kooporders koers
    (in BEF)
    verkooporders
    aantal orders aantal gevr. eff. tot. aantal gevr. eff. rest t.o.v. tot. aanbod   rest t.o.v. tot. vraag tot. aantal aangeb. eff. aantal aangeb. eff. aantal orders
     
     
    0
    0
    4
    0
    0
    0
    12
     
     
     
    0
    0
    425
    0
    0
    0
    2750
    OPG
     
     
    3175
    3175
    3175
    2750
    2750
    2750
     
     
     
     
    3107
    2971
    1523
    1098
    1098
    1098
     
     
     
     
    702
    704
    706
    708
    710
    712
     
     
     
     
    0
    0
    0
    0
    0
    0
     
     
     
     
    68
    204
    1652
    1652
    1652
    1652
     
     
    OPG
    68
    0
    136
    1448
    0
    0
    0
     
     
     
    2
    0
    4
    7
    0
    0
    0
     
     

    OPG = openingskoers

    Men kan dus nergens geen koers vinden waar vraag gelijk is aan aanbod dus nemen we deze koers als waaraan het hoogste aantal effecten kan verhandeld worden en met het kleinste aantal niet-verhandelbare effecten.

    We stellen vast uit bovenstaande tabel dat bij de prijs van 706 BEF en bij de prijs van 708 BEF er slechts evenveel kunnen verhandeld worden, maar het aantal niet-verhandelbare effecten is kleiner bij de koers van 708 BEF. Bij de daaropvolgende koersen zijn aantal verhandelbare en aantal niet-verhandelbare gelijk dus neemt men die koers die dichtst bij de refertekoers ligt.

    1. De verkopers
    2. Alle verkopers die een limietorder met een lagere limiet dan 708 Bef. plaatsen, zien hun orders uitgevoerd. Ook de ongelimiteerde verkooporders worden uitgevoerd.

    3. De kopers
    4. Dezelfde redenering geldt voor de kooporders.

    5. Besluit:

  7. Appendix: De Bel 20-index


Homepage 'Topics uit wiskunde en economie'
  • Copyright ©2000